Ô nhiễm bụi mịn và mối nguy hại cho sức khỏe

Bởi

Ô nhiễm bụi mịn là một trong những mối đe dọa lớn đối với sức khỏe con người, gây ra các vấn đề hô hấp, tim mạch,… Các hạt bụi siêu nhỏ này có thể xâm nhập sâu vào phổi, ảnh hưởng đến khả năng hô hấp và tuần hoàn máu, đặc biệt là ở trẻ em và người cao tuổi. Các nghiên cứu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra rằng ô nhiễm không khí có liên quan đến các hạt mịn gây ra hàng triệu ca tử vong mỗi năm [1]. 

Bụi mịn là gì? Vì sao chúng có mặt trong không khí?

Bụi mịn, hay thuật ngữ chuyên môn gọi là “Bụi hạt” (particle pollution) còn được gọi là “vật chất hạt” (particulate matter – PM) hay “soot”(1) – “bồ hóng”, đề cập đến hỗn hợp các hạt rắn và giọt chất lỏng cực nhỏ lơ lửng trong không khí mà chúng ta hít thở. Bạn đã bao giờ nhìn thấy khí thải từ ống xả xe hoặc nhận thấy hiện tượng mù quang học trong không khí từ khói cháy rừng chưa?

Phần lớn những gì bạn quan sát được chính là bụi hạt. Nhiều hạt nhỏ đến mức không thể nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng khi nồng độ của chúng tăng cao, không khí trở nên mờ đục và dày đặc, làm cho chúng dễ nhận thấy hơn [2].

Vật chất hạt (particulate matter – PM) là một trong sáu chất gây ô nhiễm không khí phổ biến được kiểm soát bởi các tiêu chuẩn chất lượng không khí quốc gia Hòa Kỳ nhằm giới hạn nồng độ của chúng trong không khí ngoài trời [2].

Ô nhiễm hạt bao gồm:

  • PM10: các hạt hít vào với đường kính thường là 10 micromet và nhỏ hơn;
  • PM2.5: các hạt mịn có thể hít vào với đường kính thường là 2,5 micromet hoặc nhỏ hơn.

So sánh kích thước cho các hạt PM

2.5 micromet nhỏ như thế nào? Hãy liên tưởng về một sợi tóc của bạn. Tóc người trung bình có đường kính khoảng 70 micromet nên bụi mịn kích thước gấp 30 lần so với hạt mịn lớn nhất.

Ghi chú:
(1) “Soot”: Một thuật ngữ chỉ các hạt vật chất nhỏ màu đen, chủ yếu bao gồm carbon nguyên chất và các hợp chất hóa học khác được hình thành từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn các nhiên liệu chứa carbon, như than, gỗ, dầu diesel, hoặc các nhiên liệu hóa thạch khác.

Nguồn gốc của các hạt bụi mịn

Những hạt này có nhiều kích thước và hình dạng khác nhau có thể được tạo thành từ hàng trăm thành phần hóa học khác nhau. Một số hạt được phát thải trực tiếp từ các nguồn chẳng hạn như công trường xây dựng, đường giao thông không trải nhựa, các hoạt động nông nghiệp trên các cánh đồng, ống khói nhà máy hoặc hộ gia đình hoặc các đám cháy.

Hầu hết các hạt hình thành trong khí quyển là kết quả của các phản ứng phức tạp của các hóa chất như sulfur dioxide (SO2) và oxit nitơ (NOx), nó là các chất ô nhiễm được phát thải từ các nhà máy điện, ngành công nghiệp và ô tô [3]. 

Bụi mịn lơ lửng trong không khí

Bụi mịn tồn tại trong không khí nhờ kích thước siêu nhỏ và trọng lượng nhẹ, giúp chúng dễ dàng lơ lửng trong thời gian dài. Các hạt bụi PM10 và PM2.5 có thể bị giữ lại trong tầng khí quyển thấp, đặc biệt trong điều kiện thời tiết như nghịch nhiệt, khi không khí lạnh bị mắc kẹt dưới lớp không khí nóng, ngăn bụi mịn thoát lên cao. Ngoài ra, độ ẩm và tốc độ gió cũng góp phần ảnh hưởng đến sự hiện diện của bụi mịn trong không khí.

Tình hình ô nhiễm bụi mịn

Trên thế giới

Theo báo cáo của WHO và các tổ chức như IQAir, ô nhiễm bụi mịn (PM2.5) là một trong những vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất hiện nay. Dữ liệu của WHO cho thấy gần như toàn bộ dân số toàn cầu (99%) hít thở không khí có mức độ PM2.5 vượt tiêu chuẩn an toàn theo tiêu chuẩn của WHO(1) và chứa hàm lượng chất ô nhiễm cao(2), trong đó các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình bị phơi nhiễm cao nhất. Ở khu vực Nam Á, các nước như Ấn Độ và Bangladesh dẫn đầu về ô nhiễm bụi mịn, với mức PM2.5 trung bình cao gấp nhiều lần giới hạn cho phép [4].

Báo cáo State of Global Air 2024 cung cấp phân tích toàn diện về dữ liệu về chất lượng không khí và tác động sức khỏe của các quốc gia trên thế giới. Phân tích cho thấy:

  • Ô nhiễm không khí chiếm 8,1 triệu ca tử vong trên toàn cầu vào năm 2021, trở thành yếu tố nguy cơ tử vong hàng đầu thứ hai, bao gồm cả trẻ em dưới năm tuổi. Trong tổng số ca tử vong, các bệnh không lây nhiễm bao gồm bệnh tim, đột quỵ, tiểu đường, ung thư phổi và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) chiếm gần 90% gánh nặng bệnh tật do ô nhiễm không khí [5]. 
  • Năm 2021, hơn 700.000 ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi có liên quan đến ô nhiễm không khí; Con số này chiếm 15% tổng số ca tử vong toàn cầu ở trẻ em dưới năm tuổi [5].

Ghi chú:
(1) Giới hạn tiêu chuẩn của WHO: WHO global air quality guidelines: particulate matter (‎PM2.5 and PM10)‎, ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide
(2) Chất ô nhiễm: Air quality, energy and health

Tại Việt Nam

Việt Nam cũng đang đối mặt với ô nhiễm bụi mịn nghiêm trọng. Theo báo cáo của IQAir, Việt Nam đứng thứ 22 trong số các quốc gia ô nhiễm nhất, với mức PM2.5 trung bình năm 2023 đạt 29.6 µg/m³, cao gấp gần 6 lần so với mức khuyến nghị của WHO​ [6]. Các thành phố lớn như Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh thường xuyên ghi nhận mức ô nhiễm cao, đặc biệt vào mùa khô, khi lượng bụi mịn tăng mạnh do điều kiện thời tiết nghịch nhiệt và mật độ giao thông dày đặc [7]​.

Ô nhiễm bụi mịn tại TP.HCM hiện tại đang ở mức cao và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng không khí và có tác động xấu đến sức khỏe. Theo ghi nhận của ứng dụng quan trắc không khí AirVisual, nồng độ bụi mịn PM2.5 tại TP.HCM chiều tối ngày 04/12/2024 lên đến 100µg/m³, vượt ngưỡng an toàn 7.1 lần [8].

Theo dõi bản đồ chất lượng không khí tại Việt Nam: IQAir | Đầu tiên về chất lượng không khí

Tác động đến sức khỏe và giải pháp

Ô nhiễm không khí do bụi mịn (PM2.5) gây ra một loạt bệnh lý nghiêm trọng

Ô nhiễm không khí là một trong những yếu tố nguy cơ chính gây ra bệnh tim mạch, bao gồm đột quỵ và nhồi máu cơ tim. WHO ước tính rằng ô nhiễm không khí gây ra hàng triệu ca tử vong mỗi năm do các bệnh về tim mạch​ [9].

Tiếp xúc lâu dài với bụi mịn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD), viêm phế quản mãn tính và hen suyễn​ [9].

Bụi mịn là một tác nhân gây ung thư phổi, khi các hạt bụi siêu nhỏ này xâm nhập vào hệ hô hấp và gây tổn thương lâu dài cho các tế bào phổi​ [9].

Tiếp xúc với ô nhiễm bụi mịn cũng ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ của trẻ em, gây ra các vấn đề về học tập và nhận thức​ [9].

Các biện pháp bảo vệ sức khỏe khi sống trong môi trường không khí bị ô nhiễm

Sống trong môi trường ô nhiễm không khí, đặc biệt là ô nhiễm bụi mịn (PM2.5), người dân cần phải có biện pháp bảo vệ bản thân hiệu quả, dựa trên hướng dẫn từ WHO và các tổ chức y tế, người dân nên:

  • Chọn khẩu trang đạt chuẩn: Các loại khẩu trang như N95 hoặc N99 được thiết kế để lọc bụi mịn hiệu quả hơn khẩu trang vải thông thường. Cần phải đeo khẩu trang đúng cách, đảm bảo khẩu trang kín khít, không để lọt khí ở hai bên.
  • Hạn chế ra ngoài vào thời điểm ô nhiễm cao, nên sử dụng các ứng dụng theo dõi chất lượng không khí để biết thời điểm ô nhiễm cao nhất trong ngày. Tránh ra ngoài khi chỉ số AQI vượt ngưỡng an toàn.
  • Giảm thiểu sự tiếp xúc với không khí ô nhiễm bằng cách đóng cửa sổ, đặc biệt vào giờ cao điểm giao thông.
  • Nếu có điều kiện có thể trang bị các loại máy lọc không khí chất lượng để làm sạch không khí trong nhà, đặc biệt là trong phòng ngủ và nơi làm việc. Máy lọc có bộ lọc HEPA hiệu quả trong việc loại bỏ PM2.5 và các hạt gây hại khác.
  • Bổ sung thực phẩm giàu chất chống oxy hóa như vitamin C, E, và omega-3 để tăng cường hệ miễn dịch.
  • Tránh tập thể dục ngoài trời khi ô nhiễm cao, chuyển sang các bài tập trong nhà để giảm tiếp xúc với bụi mịn.
  • Tránh sử dụng các thiết bị đốt như bếp than hoặc bếp gas không có hệ thống thông khí phù hợp.
  • Tránh hút thuốc trong nhà để không làm tăng mức độ ô nhiễm không khí trong không gian sống.
  • Sử dụng một số loại cây như cây Lan Ý, Lưỡi Hổ, hoặc Trầu Bà có thể giúp giảm bụi mịn và cải thiện chất lượng không khí trong nhà.
  • Đi khám định kỳ để phát hiện sớm các bệnh liên quan đến đường hô hấp và tim mạch. Giáo dục bản thân và gia đình về tác hại của ô nhiễm không khí và cách bảo vệ sức khỏe.

Giải pháp lâu dài

Một số giải pháp dài hạn được đề xuất để giảm ô nhiễm không khí do bụi mịn như: giảm lượng phương tiện cá nhân và khuyến khích sử dụng giao thông công cộng là một trong những giải pháp hiệu quả. Điều này sẽ giúp giảm khí thải từ xe cộ, một trong những nguồn phát thải chính của bụi mịn​ [10].

Áp dụng công nghệ sạch trong công nghiệp và các hoạt động sản xuất sẽ giúp giảm thiểu ô nhiễm không khí. Các nhà máy và cơ sở sản xuất cần đầu tư vào các hệ thống lọc bụi và khí thải hiệu quả​ [11]. Cây xanh giúp cải thiện chất lượng không khí nên việc tăng cường cây xanh trong các khu vực đô thị sẽ góp phần làm sạch không khí và giảm bớt tác động của bụi mịn​ [11].

Bên cạnh đó việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của ô nhiễm bụi mịn và khuyến khích các hành động bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Các chiến dịch giáo dục về bảo vệ sức khỏe và môi trường cần được triển khai rộng rãi​ [4].

Kết luận

Để bảo vệ sức khỏe trong môi trường không khí bị ô nhiễm, cần kết hợp các biện pháp trước mắt như sử dụng khẩu trang đạt chuẩn, theo dõi chất lượng không khí, cùng với việc xây dựng thói quen sinh hoạt lành mạnh,…

Tuy nhiên, giải pháp dài hạn để giải quyết ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan chức năng, doanh nghiệp, và người dân. Các cơ quan chức năng cần tăng cường quản lý và thực thi chính sách bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp phải áp dụng công nghệ sạch và thực hiện trách nhiệm xã hội, trong khi người dân cần nâng cao ý thức, giảm thiểu các hành vi gây ô nhiễm. Sự hợp lực từ ba bên sẽ là nền tảng quan trọng để cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ sức khỏe cộng đồng​.

Tài liệu tham khảo

Nguyễn Văn Trung – Viện Nghiên cứu và Đào tạo Y học cộng đồng

mrit

This is a useful post for finding broken links within the website, what about links pointing outwards that are broken? I can use a free web service but wondered if this was possible.

Twitter | Facebook